Tarihsel Tanım: 732 yılına tarihlenen bu eser, Orhun kıyısındaki anıtlar arasında en güneyde yer alanıdır.
İsimler: “Choir Anıtı” (veya Çoyr Yazıtı).
Konum: Taş heykel, Moğolistan’ın Dornogovi vilayetinde, Çoyr demiryolu istasyonuna 15 km uzaklıktaki Sansar Dağı’ndaki kurganlarda (N46º1′ – E109º1′) bulunmuştur. Günümüzde Moğolistan Ulusal Tarih Müzesi’nde sergilenmektedir.
Özellikler: Kahverengi granitten yapılmıştır. Heykelin baş kısmı korunmuş durumdadır. Heykelin gövdesi üzerinde 6 satırlık bir yazıt bulunmaktadır.
Boyutlar: Yükseklik 155 cm, genişlik 39 cm.
Araştırmalar: Z.Tseveen, heykeli 1929 yılında Ulanbatur’daki müzeye nakletmiştir. İlk çevirisi 1936’da S.E. Malov tarafından yayımlanmıştır. S.G. Klyashtornyi (1971) ve O.F. Sertkaya (1998) yazıt üzerinde önemli çalışmalar yapmış; Kazak keşif ekipleri de 2001 ve 2004 yıllarında araştırmalar yürütmüştür.
Ek Bilgiler ve Tarihsel Bağlam
-
İçerik ve Önem: Çoyr yazıtı, İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı dönemine aittir. Yazıtın en dikkat çekici özelliği, İlteriş Kağan’ın (Kutluk Kağan) Çin esaretine karşı başlattığı ayaklanma ve devletin yeniden kuruluş döneminden bahsetmesidir. Metinde, “İlteriş Kağan’ın birleştiği/toplandığı” ve Türk halkının ona katıldığı anlatılır.
-
Dil Özellikleri: Yazıt, Göktürk alfabesiyle (Runik harflerle) yazılmıştır. Bilge Kağan ve Kül Tigin yazıtlarından daha önceye tarihlendiği düşünülmektedir, bu da onu en eski Göktürk yazıtlarından biri yapar.
-
Heykel ve Yazıt Kombinasyonu: Genellikle Türk anıtlarında yazıtlar “balbal” veya “dikilitaş” üzerindedir. Ancak burada metnin doğrudan bir insan figürü (heykel) üzerine kazınmış olması nadir ve kıymetli bir örnektir.
-
Siyasi Mesaj: Yazıtın son kısımlarında, kağana bağlılık bildiren ve “seviniyoruz” anlamına gelen ifadeler yer alır. Bu, o dönemdeki halkın ve askeri zümrenin motivasyonunu anlamak açısından eşsiz bir belgedir.
Bu yazıt, Türklerin devletleşme sürecindeki azmini ve yazı dilinin o dönemdeki gelişimini göstermesi açısından adeta bir “kuruluş belgesi” niteliğindedir.
Leave A Comment