Tatpar (Kutlug) Kağan Anıt Kompleksi (581-582)
Tarihsel Tanım
Türkçe kaynaklarda: Kutlug; Çin kaynaklarında: Ta-po // Tobo; Soğdca metinlerde: Maga Tatpar Kağan.
Tatpar Kağan’ın atası, “Açina” (Aşina) soyundan gelen Bumin Kağan’dır (resmi unvanı “İl Kağan”dır; 552-559 yılları arasında hüküm sürmüştür). Bumin Kağan’ın ardından Türk halkını oğlu Kara (“Aju”) Kağan yönetmiştir. Daha sonra Kara Kağan’ın küçük kardeşi Mukan (“Türk Kulik İl”) Kağan tahta geçmiştir. Tatpar (Makan Tegin), Mukan’ın küçük kardeşidir. Tatpar Kağan 571-582 yılları arasında tahtta kalmıştır. Bu dönemde Türk halkı, “İpek Yolu” üzerinde büyük bir imparatorluğa dönüşmüştür.
Çin kaynaklarından Tatpar Kağan’ın Budizm’i desteklediği bilinmektedir.
İsimlendirmeler
“Bugatin dursgal” (Moğolca: geyikli heykel), “Bugut Yazıtı”, “Bugiti Kutsal Yerler Kompleksi”, “Tatpar Kağan Anıtları Kompleksi”, “Tatpar Kağan Anıt Kompleksi”.
Konum
Moğolistan’ın Arkhangai (Arhangay) aymağındaki Bugit (İh Tamir) sumunun 10 km batısında, N47º 49´, E101º 16´ koordinatlarında bulunmuştur.
Sitede bir kurgan (tümülüs), bazı duvar kalıntıları, dikili taş dizileri (balballar) vb. bulunmaktadır. Yazıt (stel) ve taş kaplumbağa kaidesi, Tsetserleg şehri Yerel Tarih Müzesi’nin (Arkhangai aymağı) merkezi meydanına yerleştirilmiştir. Üst kısmın bir parçası ise müze deposunda muhafaza edilmektedir.
Teknik Özellikler
Bir kağan için adanmış; duvar şeklinde taş çitler (bark) (40-50m), arklar (hendekler) (genişlik 4-5 m, derinlik 2 m), ahşap raflı çadır-kubbe, bir stel, taş yığınları (7.5×7.5m) ve balballardan (300 metreye kadar uzanan 276-528 adet taş) oluşmaktadır. Stel, taş bir kaplumbağa kaidesi üzerine dikilmiştir. 276’nın üzerinde taş balbal bulunmaktadır.
Stel, sekiz sütunlu bir tavan (çatı) altına yerleştirilmiştir.
Sarımsı kil stelin ön yüzünde (B-2, 19 satır) ve her iki yanında (sağ tarafta: B-1, 5 satır; sol tarafta: B-3, 5 satır) Eski Soğd dilinde, Soğd harfleriyle yazılmış bir yazıt bulunmaktadır. Harflerin derinliği 0.1-0.3 mm’dir. Arka yüzünde ise Brahmi-Eski Sanskritçe (dil tam olarak bilinmemekle birlikte) bir yazıt mevcuttur.
Boyutlar
Stelin yüksekliği 198 cm, genişliği 70 cm ve kalınlığı 20 cm’dir. Taş kaplumbağanın boyutları: 92.5 x 58.5 x 63 cm.
Araştırmalar
Kompleks, 1956 yılında Moğol arkeolog T. Dorzhsuren tarafından bulunmuştur. Dorzhsuren şunları yazmıştır:
“Dairesel taş kümesinin çapı 8 m idi. Önünde bir stelin yarısı görünüyordu. Görünen kısmın yarısı hasar görmüştü. Geri kalan kısım, ağzı açık ve kafası olmayan bir kurt imgesi gibiydi. Stelin ön yüzünde ve her iki yanında Eski Uygur yazıları vardı. Arka yüzünde ise bilinmeyen bir yazıt bulunuyordu. Bulunan bu bilinmeyen yazıt bizi çok heyecanlandırdı. Bu, Kidan devletine ait küçük bir yazıt olabilirdi. Ancak kesin sonuç, yazıtın detaylı incelenmesinden sonra verilecekti.”
Tanınmış Moğol arkeolog N. Ser-Odzhav, 1960 yılında yayımlanan “Moğolistan Arkeolojik Yazıtları” adlı bilimsel makalesinde yazıtın “Uygur yazısı” olduğunu iddia etmiştir. Akademisyen B. Rintchen, 1968 yılında bu yazıtı “Corpus Scriptorum Mongolorum” atlasına dahil etmiştir. 1969 yılında V.A. Livshits ve S.G. Klyashtornyi, yazıtın dilinin Eski Soğdca olduğunu belirlemişlerdir.
1982-1985 yıllarında Moğol-Sovyet keşif heyeti üyeleri (V.E. Voitov, S.G. Klyashtornyi, G. Menes, T. Sanzhmyatav, S. Karzhaubai ve diğer bilim insanları) araştırmalar yürütmüştür. 1996-1998 yıllarında Moğol-Japon ortak keşif heyeti araştırmalar yapmış; Japon bilim insanı Utaka Yoshida da bu heyette yer almıştır. Yoshida’nın çevirisi yeniydi ve Klyashtornyi ile Livshits’in çevirilerinden farklılık gösteriyordu.
Stelin fotoğrafı ve kısa bir tanımı “Moğolistan’ın Tarihi ve Kültürel Yazıtları” bilimsel rehberine dahil edilmiştir. Stelin bazı fotoğrafları 2001 yılında yayımlanmıştır. Kazak bilim insanları 2001, 2002 ve 2004 yıllarında araştırmalar yürütmüştür.
Leave A Comment