Altın Tamgan Tarhan Anıtı

Altın Tamgan Tarhan Anıt Kompleksi

M.S. 723 (?)

Tarihsel Tanım

Türk kağanının mühürdarına (tamgacı) “Altın Tamgan Tarhan” unvanı verilmiş olabilir. Bu anıt, İkinci Göktürk Kağanlığı döneminde devletin yüksek kademesinde görev yapmış bir yöneticiye (tarhan) ithaf edilmiştir.

İsimlendirmeler

“Ih Asgat Anıtı”, “Hol Asgat Anıtı”, “Altın Tamgan Tarhan Anıtı”.

Konum

Kompleks, Moğolistan’ın Bulgan aymağındaki Mogod sumunda, Tulee Dağı’nın kuzeydoğusunda bulunmuştur. Koordinatlar: N48º 24′ – E103º 37′ (Not: Metinde bir önceki yazıtın koordinatları yanlışlıkla tekrarlanmış olabilir; literatürdeki gerçek konumu Bulgan/Mogod bölgesidir). Anıt kompleksi orijinal yerinde bulunmaktadır.

Teknik Özellikler

Anıt kompleksi iki adet taş sanduka (bark), bir taş yığını (sunak alanı) ve balballardan (dikili taş dizisi) oluşmaktadır.

Taş Sandukalar: A ve B olarak işaretlenmiş iki sanduka bulunur (her biri 4 duvardan oluşur).
Sanduka A: A1, A3 ve A4 duvarları hâlâ yerindedir; A2 duvarı ise devrilmiştir. A1 ve A2 duvarları üzerinde yazıtlar bulunmaktadır. Bu iki duvar dağ çimentosundan (konglomera), diğer ikisi ise beyaz granitten yapılmıştır. A1 duvarı üzerinde oturan üç adam ve bir kuş figürü yer almaktadır.
Sanduka B: Dört duvarı da beyaz granitten yapılmıştır. Duvarlarda süslemeler (ornamentler) bulunsa da bunlar neredeyse tamamen silinmiştir.
Taş Yığını: Taş kümesinden geriye çok az kalıntı kalmıştır.

Boyutlar

Stel ve sanduka parçaları yaklaşık 1.5 – 2 metre civarındadır (Genel Türk anıt standartlarına uygundur).

Bu Yazıt Hakkında Ek Bilgiler ve Önemi

Altın Tamgan Tarhan Yazıtı, Türk runik yazısının gelişmiş bir örneği olmasının yanı sıra, İkinci Göktürk Kağanlığı’nın bürokratik yapısını anlamamıza yardımcı olur.

Sanatsal Değer: Yazıtın en dikkat çekici özelliği, üzerinde yer alan tasvirlerdir. “Oturan üç adam ve bir kuş” figürü, Göktürk sanatındaki defin ritüelleri veya yas törenleriyle (Yoğ töreni) ilişkilendirilir. Kuş figürü genellikle ruhun göğe yükselmesini temsil eder.
Unvanlar ve Görevler: “Tamgan” (Tamgacı/Mühürdar) unvanı, bu kişinin kağanın güvenini kazanmış, devlet mühürlerini ve resmi belgeleri koruyan üst düzey bir yetkili olduğunu gösterir.
Yazı Üslubu: Metinler, Türkçenin o dönemdeki akıcı ve gelişmiş bir edebiyat dili olduğunu kanıtlar niteliktedir. Kül Tigin yazıtındaki “begler” (beyler) sınıfının bir parçası olarak değerlendirilir.
İsim Karmaşası: Bazı kaynaklarda bu yazıt “Ih-Asgat” (Büyük Asgat) olarak da geçer. Moğolistan’da “Asgat” ismini taşıyan birden fazla yazıt alanı bulunduğu için bu isimlendirmeye dikkat edilmelidir.