Ayı: Bir hayvan adı ve mitolojik bir totem hayvandır. Ayı (aba), Hakas Türklerinde olduğu gibi Sibirya ve Uzak Doğu’daki birçok halk tarafından bir totem olarak kabul edilmiştir. En eski pagan dönemlerden beri dünyanın çeşitli toplumlarında insanlar ayıyı kutsamışlardır. O zamanlar insanlar doğa ve çevresindeki dünya ile birlik içinde yaşıyordu. Bu vesileyle N.A. Alekseyev şunları kaydetmiştir: “Ayıya tapınma (kutsama), Hakasların hayvanlar hakkındaki dini fikirlerinin göze çarpan bir parçasıdır. Hakas Türklerindeki ayı kültü, Yakut ve Altay ayı kültüyle ayrıntılarına kadar örtüşür.” Bu tür anlatılarda bu hayvanlara kudretli güç, postun parlaklığı gibi özel nitelikler atfedilmiştir. Ayının gücü hakkında konuşulurken şu sözler yer alır: Abadan korkzañ, taygaa par polbasıñ [Ayıdan korkuyorsan, taygaya gitmezsin.] V.Ya. Butanayev ise şunları yazar: Aba tıyı [ayı tüyü — ayının elde edilmesinden sonra], aba iydin toyınmın çiizzeñ öl pararsıñ. [Eğer tören yapılmadan ayı eti yerseniz ölürsünüz]; aba toyın itpezeñ, taığ eezü taranar. [Eğer bir ayı töreni yapmazsanız, dağın efendisi gücenecektir]. Ayı kültü, Sibirya ve Uzak Doğu’daki birçok halk arasında bilinmektedir.
Hakaslar, ayıyı doğrudan isimlendirmekten çekinmişler ve genellikle örtmece bir isim olan çir kulak [yer kulak] adını kullanmışlardır. Bununla birlikte ayıyı çir kulaktığ, çiçen çaatığ uğa [her şeyi duyan ayı; sözcüğü sözcüğüne “yer kulaklı ve gök yanaklı ayı”] şeklinde de adlandırmışlardır.
Bu hayvanla ilgili hikâyelerde etyolojik motifler bulunur. İlk olarak, bunlar ayının görünüşüyle, örneğin insana benzerliği ile ilgili motiflerdir. İkincisi, ayı ile ilgili belirli yasakların ya da ritüellerin tesis edilmesine ilişkin motiflerdir. N.F. Katanov tarafından, bir Hakas kabilesinin ayıdan türediğine dair bir mit kaydedilmiştir: Abaçan (kiizi abadan polğan) [Küçük ayı — insanın ayıdan ortaya çıkışı] adlı mit, ayıdan insanın türediğini iddia eder.
Hakas folklorunda, bir ayı ile bir kadının evliliğine dair mitolojik bir hikâye yaygındır. Ayı kadını kaçırır ve sonunda yarı insan, yarı ayı çocukları olur. Mitler genellikle kadının halka geri dönmesi ya da avcılardan biri tarafından eve götürülmesi ve ayının öldürülmesiyle sona erer: “Halk gitti ve çocukları getirdi. Bacakları, kolları, kafaları ve yüzleri insandı; sadece vücutları yünle kaplıydı.” Bir ayı ile bir kadının evliliği hakkındaki hikâyeler, Hakas Türklerinin eski bir ata olarak ayı hakkındaki fikirleriyle ilişkilidir.
Ayıya saygı, Hakas dini tasavvurlarının önemli bir parçasıdır. Mitlerdeki ayı imgesi bazen tayganın ruh-efendisi imgesiyle ilişkilendirilir. Belki de klanın (boyun) koruyucu ruhu zamanla tayganın ruh efendisi imgesine dönüşmüştür. Hakasya’nın tayga bölgelerinde yaşayan Sayaylar ve Şorlar, şubat ayına uzı ayı (Şubat ayı) derler. Bu zamanda ayılar, bir tarafa yana dönerek uyanışa hazırlanırlar.
Sibirya halklarının, insanın ayıdan türediğine dair mitolojik fikirleri vardır.
Kaynakça: Alekseyev, N.A. (1980). Rannıye Formı Religii Tyurkoyazıçnıh Narodov Sibiri. Novosibirsk: Nauka; Butanayev, V.Ya. (2003). “Medved” po Verovaniyam Hakasov. Narodu Sibiri: Istoriya i Kultura. “Medved” v Drevnih i Sovremennıh Kulturah Sibiri. Institut Arheologii i Etnografii SO RAAN. (Red. I.N. Gemuyev, N.A. Alekseyev, L.V. Oktyabrskaya). Novosibirsk, s. 65-67; Butanayev V.Ya. (1990). “Medvejiye Prazdnik u Hakasov”. Traditsionnoye Mirovozzreniye i Kultura Narodov Sibiri i Sopredelnıh Territoriy: Tez. i Materialı Dokl. i Soobşç. Vsesoyuz. Nauç. Konf. Institut Etnografii AN SSSR im. Mikluho Maklaya. Buryatskiy Institut Obşçestvennıh Nauk SO AN SSSR. Ulan-Ude, s. 39-42; Butanayev, V.Ya. — A.A. Vernik — A.A. Ulturgaşev (1999). Narodnıye Prazdniki Hakasii. Uçebnoye Posobiye. Abakan: İzdatelstvo Hakasskogo Gosudarstvennogo Universiteta im. N.F. Katanova; Neska zoçnaya Proza Hakasov. (Sost. V.V. Mindibekova, G.B. Sıçenko). Novosibirsk: Nauka [Pamyatniki Folklora Narodov Sibiri i Dalnego Vostoka; 34]; Obraztsı Narodnoy Literaturı Tyurkskih Plemen, İzdannıye V.V. Radlovım. Sankt-Peterburg: İzdatelstvo AN SSSR, 1907. T. 9: Nareçiya Uryanhyatsev (Sayotov), Abakanskih Tatar i Karagasov. Tekstı, Sobrannıye i Perevedennıye N.F. Katanovım: Tekstı; Obraztsı Narodnoy Literaturı Tyurkskih Plemen, İzdannıye V.V. Radlovım. Sankt-Peterburg: İzdatelstvo AN SSSR, 1907. T. 9: Nareçiya Uryanhyatsev (Sayotov), Abakanskih Tatar i Karagasov. Tekstı, Sobrannıye i Perevedennıye N.F. Katanovım: Perevod; Hakassko-Russkiy Slovar’ — Hakas Orıs Söstiik. Novosibirsk: Nauka, 2006.
Valentina Mindibekova
