Yakut mitolojisinde başında Aar Toyon’un bulunduğu Ayy tanrılar panteonu belirgin şekilde öne çıkmaktadır. Eski Yakut inanışlarına göre o, evrenin ve Orta Dünya’daki bütün varlıkların yaratıcısı, dünyanın en yüce yöneticisidir. Gökte yaşadığı kabul edilen en yüce Ayy tanrılarını tazim etme, Yakutlarda göğü tazim etme şeklinde gerçekleşiyordu. Yakut araştırmacılar arasında bu panteonun başındaki Tanrı konusunda birkaç farklı görüş vardır. A.İ. Gogolev’e göre gökle ilgili inanışlar, Aar Toyon imgesi etrafında somutlaşmıştır. Gogolev, dinin evrimine ilişkin dünya ölçeğindeki örneklere dayanarak genellikle gök tanrısının zamanla konumunu güneş tanrısına bıraktığını belirtir ve bunu örneklerle açıklar; Yakut örneğinde ise Hristiyanlığın bu süreci hızlandırdığını ileri sürer. Bu durum, Yakut panteonunun başı olan Aar Toyon’un ortadan kalkmasına ve yerine Ürün Ayy Toyon adlı tanrının kalıcı biçimde yerleşmesine yol açmıştır. Bir dönem A.E. Kulakovskiy, göklerin başı ve evrenin yaratıcısı olarak Ürün Aar Toyon’u en yüce tanrı saymıştır. Kuzeydoğu bölgesi olonho epik geleneğini inceleyen genç araştırmacı O.K. Pavlova ise farklı bir görüş ileri sürer: Pavlova’ya göre Ürün Aar Toyon (Ak/Kutsal Göksel Han/Tanrı) ile Ürün Ayy Toyon (Ak/Yaratıcı Han/Tanrı) iki ayrı mitolojik varlıktır ve farklı işlevlere sahiptir. Ürün Aar Toyon Orta Dünya sakinlerinin kaderlerini yönetme gibi temel ve hayati bir işleve sahipken, Ürün Ayy Toyon Orta Dünya sakinlerini korur ve onlara yardım eder.
Yakutların koro hâlinde söylenen osuohay şarkı metinlerinde bu iki tanrı, Ürün Aar Toyon ve Ürün Ayy Toyon, birbirinden ayrı biçimde işlev görür. Ritüellerde icra edilen manzumelere göre Ürün Aar Toyon adı yalnızca ısıah (ısıah) ağustarında anılır (on üç nışıs metninin on birinde). Genellikle ona kısrak sütünden yapılan kutsal ritüel içeceği kımız ve kansız bir adak sunulurdu.
Buna göre en yüce tanrı Aar Toyon olarak adlandırılır. A.İ. Gogolev’e göre Ürün Aar Toyon ve Aar Ayıı Toyon gibi diğer adlandırmalar daha geç döneme ait biçimlerdir. Aar Toyon adlandırmalarının tamamında Yakutça aar sözcüğü “kendi türü içinde en iyi, saygın, kutsal, çok büyük, temiz, tanrısal” anlamlarını taşır. G.V. Popov, bu sözcüğün etimolojisini Türkçede arı, uru, arıg (temiz, hakiki, aydınlık, açık) biçimleriyle ilişkilendirir. Yakutçada toyon sözcüğünün birçok anlamı vardır. Tanrı adında “tanrı, göksel hâkim, Han/Tanrı” anlamında kullanılır ve en yüce Ayy tanrılarının, ayrıca erkek iç/koruyucu ruhlarının adlarında zorunlu bir unsur olarak yer alır. Ürün Aar Toyon adlandırmasında ayrıca “beyaz, aydınlık, temiz” anlam alanına sahip ürün sözcüğü de bulunur.
Kaynakça: Gogolev, A.İ. (2002). Istoki Mifologii i Traditsionniy Kalendar’ Yakutov. Yakutsk: İzdatel’stvo Yakutskogo Universiteta; Popov, G.V. (2003). Etimologiçeskiy Slovar’ Yakutskogo Yazıka. Novosibirsk: Nauka (Ç. 1: A – DYY); Pekarskiy, E.K. (1959). Slovar’ Yakutskogo Yazıka. T. III, vıp. 10-13. M.: Akademiya Nauk SSSR, sütun: 2509-3058.
Lyudmila Yefimova
