Âlem, on sekiz bin âlem. Kırgızların bu mitolojik tasavvuru, evrenle ilgili kozmogonik anlatılar kategorisine aittir. Bu mitlerde, dünyanın çok katmanlı olduğu düşünülür. “On sekiz bin yıllık evren” ifadesi, Budist mitolojisinin Kırgızların bu kozmolojik tasavvuru üzerindeki etkisini yansıtır: “Büyük Prajnaparamita’ya ait olan on sekiz bin Prajnaparamita.”
Kırgız kozmogonik anlatılarında “Cer kaymaktaganda” [Dünya oluşurken] ile aynı mitolojik kavramı içerir. Varyantlardan biri şu şekildedir: Bayırkı zamandı cer cüzündögü caandardın aalın oluşun, al caandardın üçkö bölüngönü: ösümlük; kurt-kumurska, can-caandır; adamsat. Cer cüzündögü ösümlük türü altı min bolgon. Cer cüzündögü kurt-kumurska, can-caandardın türü altı min bolgon. Cer cüzündögü udunzat cana adam sölökötündögülördün (perişte, cin, peri, şeytan, paygambarlar cana başkalar) türü altı min bolgon. Bulardı koşkondo “on segiz min aalam” degen söz payda bolgon [Eski zamanlarda, yeryüzündeki tüm canlılar sayıldı ve üç bölüme ayrıldı: bitkiler, böcekler-hayvanlar ve insanlar. Dünya yüzeyinde altı bin bitki, altı bin böcek ve hayvan vardı. Yeryüzündeki insanlar ve insansılar (melekler, şeytanlar, peygamberler ve diğerleri) da altı bindi. Sonuç olarak, tüm dünyanın çok katmanlı olduğu düşünülen “on sekiz bininci evren” kavramı ortaya çıktı]. Kırgızların bu mitolojik inancı daha sonra dünyanın yapısıyla ilgili ampirik felsefeyle birleşmiş ve akın icracılarının sanatsal algısına yansımıştır:
On segiz min Aalamdı, On sekiz bin yıllık evreni
Bir caratkan emespi Hepsini yarattı.
Bazı Kırgız Manas araştırmacıları, Kırgız destanı Manas‘ın ana karakterinin sadece bir kahraman değil, aynı zamanda “on sekiz bin âlemin sırrını bilen” ve özel bir işleve sahip olarak yeryüzüne indirilmiş bir tanrı olduğuna inanma eğilimindedir.
Dilbilimde, deyimsel bir ifade olarak tanımlanır ve hayatın bilgeliği hakkında çok şey bilen bir kişiyi tanımlamak için kullanılır. “Manas” destanında, Büyük Sefer sırasında Manas; Almambet, Sırgak ve diğerleri gibi yakın arkadaşlarını savaşta kaybettiğinde ağıt yakar: On segiz min aalamdı biylep turgan kezimde, anda albey ne boldum [Neden o zaman ölmedim, on sekiz bininci evrene hükmettiğimde].
Kaynakça: Aleksandrova, N.V.–M.A. Rusanov (2014). “K Postike Mahayanskoy Sutri (Vstupitel’niye Glavi Vaypulya Sutr)” Zografskiy Sbornik. Vip. 4, SPb. https://publications.hse.ru › pubs › share › direct; Namırov, M. (1995). “Manas Epos, Voznikşiy İz Mifa”. Epos Posvyaşçennogo 1000 Letiyu Eposa “Manas”. Bişkek, s. 115-116; Rukopisniy Fond NAN KR. Inv.647(5205); Manas Epos. https://new.bizdin.kg/media/books/Manas-eposu-2-tom_17x24.pdf.
Nurjan Narimbayeva
