Köl İç Çor Yazıtı

Kül-Çur Anıt Kompleksi

M.S. 731

Tarihsel Tanım

• Eski Türkçe: Küli Čur (Kül-Çur).

• Tanım: Kül-Çur, Tarduşların askeri lideriydi ve Türk devletinde “Şad-Çur” unvanına sahipti. Anıt metninde doğrudan bir tarih belirtilmemiştir; bu nedenle araştırmacılar yazıtın tam tarihini tanımlayamamaktadır. Ancak metnin 8. yüzyılın başlarına ait olduğu kabul edilir.

İsimlendirmeler

“Ih Hoshoot” (Ikhe-Khushotu), “Kül-Çur Anıtı”, “Kuli-Çur Anıtı”.

Konum

Anıt kompleksi, Moğolistan’ın başkenti Ulanbatur’un 200 km güneybatısında, Töv (Merkez) aymağındaki Delgerhaan sumunda, “Ih-Hoshoot” bölgesinde yer almaktadır.

Koordinatlar: N46º54´ – E104º33´.

Kompleksin tüm bileşenleri yerinde (orijinal alanında) bulunmaktadır.

Teknik Özellikler

Anıt kompleksi şu unsurlardan oluşmaktadır:

1. Toprak üzerinde yükseltilmiş bir tabaka (53×35 m)

2. Yazıt (Stel)

3. Geniş bir stel kaidesi

4. 8 adet taş heykel

5. 2 adet aslan heykeli

6. 2 adet koyun heykeli

7. 4 adet taş sanduka

8. Balballar (yaklaşık 1 km boyunca uzanan 165 adet dikili taş).

Yazıt, koyu kahverengi arduvaz taşından yapılmıştır. Yazıtın üzerindeki metin kısmen korunmuştur; dört yüzünde toplam 29 satır Eski Türkçe metin bulunmaktadır.

Boyutlar

Stelin yüksekliği 1.90 m, genişliği 0.61 m, kalınlığı (derinliği) 0.20 m’dir.

Araştırmalar

• W. Kotwicz: Yazıtı ilk inceleyen kişidir; 1912’de A.N. Samoyloviç ile birlikte çevirisini yayımlamıştır.

• E. Tryjarski: Moğol-Polonya ortak keşif heyeti üyesi olarak 1962 yılında kompleksin kapsamlı kazısını gerçekleştirmiştir.

• G. Clauson ve E. Tryjarski: 1971 yılında yazıtın İngilizce bilimsel çevirisini yapmış, stelin kopyasını ve bir sözlük yayımlamışlardır.

• H.N. Orkun, S.E. Malov, T. Tekin, G. Aidarov: Yazıt üzerinde araştırmalar yapan diğer önemli bilim insanlarıdır.

• V.E. Voitov ve G. Menes: 1983 yılında kompleksin planını çıkarmış, taş heykellerin ve taş sandukanın çizimlerini yapmışlardır.

• D. Bayar: Moğol arkeolog, taş heykelleri detaylıca incelemiş, mimari ölçümlerini ve bilimsel karakteristiklerini raporlamıştır.

• Kazak Bilim İnsanları: 2001 ve 2004 yıllarında araştırmalar yürütmüşlerdir.

Ek Bilgi: Kül-Çur Yazıtı’nın Önemi

Bu yazıt, Göktürk tarihinin ünlü askeri dehası Kül-Çur adına dikilmiştir. Yazıtta özellikle Karluklarla yapılan savaşlardan, Türk şadlarının kahramanlıklarından ve Kül-Çur’un katıldığı askeri seferlerden bahsedilir. Dil özellikleri bakımından Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarıyla büyük benzerlik taşır ve Tarduş boyunun o dönemdeki gücünü anlamamız açısından kritik bir belgedir.