Eletmiş Yabgu (Bilge Ataçim) / İlteriş (Kutlug) Kağan / Ongin Yazıtı

Eletmiş Yabgu (Bilge Ataçim) Anıt Kompleksi

M.S. 716 (veya 728?)

Tarihsel Tanım

• Eski Türkçe: Eletmiş Yabgu (El Etmiş Yabγu) // (Bilge: Ataçim).

• Çin Kaynaklarında: “Dusi-fu // Dosu-po”.

İsimlendirmeler

“Ongin Yazıtı”, “Tarimalyn Hoşuu Anıtı”, “İlteriş (Kutlug) Kağan Anıtı”.

Konum

Moğolistan’ın Övörkhangai (Övörhangay) aymağındaki Uyanga sumunda, Ongin Nehri’nin kuzeybatı kıyısındaki Maantyn Burd bölgesinde bulunmuştur.

Koordinatlar: N46º20´, E102º11´.

Sitede taş bir bariyer (çit), bir kurgan (tümülüs), bir stelin üst kısmına ait bir parça ve bazı taş heykeller bulunmaktadır. İlk stele ait bazı parçalar Övörkhangai aymağı Yerel Tarih Müzesi’nde muhafaza edilmektedir.

Teknik Özellikler

Kompleks; bir hendek (68x48m), 4 taş sanduka, 10 taş heykel, 2 stel (yazıt) ve bunların taş kaideleri, 2 aslan heykeli ve balballardan (154-166 adet dikili taş dizisi) oluşmaktadır.

Araştırmacıların tanımlamalarına göre başlangıçta iki stel olması gerekiyordu, ancak sadece ilk stele ait bazı parçalar bulunabilmiştir. İkinci stelin yeri bilinmemektedir.

Boyutlar

Stelin yüksekliği 1.54 m, genişliği 0.41 m ve kalınlığı 0.12-0.15 m’dir.

Araştırmalar

• N.M. Yadrintsev: Kompleksi incelemiş ve 1891 yılında yayımlamıştır.

• W. Radloff: 1898 yılında yazıtların ilk bilimsel çevirisini yapmıştır.

• D.A. Klements: 1898 yılında araştırmalar yürütmüştür.

• G.J. Ramstedt ve S. Palsi: 1909 yılında Fin-Ugor Cemiyeti keşif heyeti ile bölgeyi incelemiştir.

• H.N. Orkun, S.E. Malov, N. Ser-Odzhav, G. Clauson, T. Tekin, B. Bazylhan, G. Aidarov: Daha sonraki yıllarda tarihsel ve metinsel çalışmalar yapmışlardır.

• E. Tryjarski: Moğol-Polonya ortak keşif heyeti üyesi olarak 1962’de stelin üç yeni parçasını bulmuştur.

• V.E. Voitov, D. Bayar, L. Bold: 1987 yılında, Moğol-Japon ortak heyeti ise 1996 yılında detaylı incelemeler yapmıştır.

• 1999: Taş heykeller, balballar ve kompleksin diğer bölümleri hakkındaki bilgiler “Moğolistan’ın Tarihi ve Kültürel Mirasları” rehberinde yayımlanmış, stelin bir parçasının fotoğrafına yer verilmiştir.

Bu Yazıt Hakkında Kısa Bir Not (Ongin Yazıtı)

Bu yazıt, Türkologlar arasında daha çok “Ongin Yazıtı” adıyla bilinir. İkinci Göktürk Kağanlığı dönemine aittir. Yazıtta İlteriş Kağan ve Kapgan Kağan dönemindeki olaylardan bahsedilir. “Eletmiş Yabgu” isminin kime ait olduğu (bazı kaynaklara göre İlteriş Kağan’ın kardeşi veya babası) akademik bir tartışma konusudur. Yazıtın üslubu, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarıyla büyük benzerlik gösterir.