Yakut mitolojisinde ev ocağının ve kutsal ateşin iyesi özel bir saygı görür. Yakut halkının tarihini, etnografyasını ve kültürünü inceleyen araştırmacılar bu konu hakkında yazmıştır (Yak. Lindernau, V.M. İonnov, V.L. Seroşevskiy, V.F. Troşçanskiy, E.K. Pekarskiy, A.E. Kulakovskiy, A.A. Popov, N.A. Alekseyev, A.I. Gogolev vb.). Ancak Yakutlarda ateş iyesinin mitolojik niteliklerine dair, folklor ve şaman kültürü bağlamında gerçekleştirilen özel bir araştırma ancak Sovyet sonrası dönemde yapılmıştır.

Eski Yakutlar animistik tasavvurlara dayalı olarak uot iççiteyi, yani ateş iyesini tazim eder ve ona insana özgü nitelikler atfederdi. Bununla birlikte adlandırmalar çeşitlidir. Bazı araştırmacılar onun adının Aan Uhhan Toyon ya da Hatan Temirtiye olduğunu kabul eder. Vilyuy topluluklarında, özellikle Vilyuy bölgesi şaman geleneğinde ise Hotoy Bhürge adlandırması daha yaygındı. Ateş iyesinin birleşik adı olan Aan Uhhan Toyon üç sözcükten oluşur. İlk sözcük olan aan Yakutçada “başlangıç, giriş, geçit, açıklık, kapı, kapı eşiği, ön oda, ek bölüm” gibi geniş bir anlam alanına sahiptir. Mitolojide masalsı ve epik kahramanların, kahraman kadınların ve iyelerin birleşik adlarını oluştururken kullanılır. Bu bağlamda aan “büyük, devasa, olağanüstü güç sahibi” anlamındadır. İkinci sözcük olan uhhan (veya urhan) “tazelik, yenilik, yakın geçmişe aidiyet” anlamına gelir. E.K. Pekarskiy’in sözlüğünde aan uhhan tamlamasının anlamı “ilk zamanlarda, her şeyden önce, herkesten önce” olarak verilir. Yakutça açıklamalı sözlükte ise aan uhhan tamlamasına daha yakın bir yorum olarak “büyük, en büyük” anlamı kaydedilmiştir. Yakutların mitolojik varlıkları kişileştirildiği için adlarına ek sözcükler getirilir. “Bey/Han/Tanrı” anlamındaki toyon sözcüğü, mitolojik kahramanların ve figürlerin adlarına eklenerek onların yüksek statüsünü ve yüceliğini vurgular. Bu üç sözcüklü tamlamayla ateş iyesinin adı Aan Uhhan Toyon, “büyük, en büyük Han/Tanrı” anlamını taşır ve Yakutlarda tanrısal düzeye yükseltilen en saygıdeğer ruhlardan biri kabul edilir.

Yakut mitolojisinde ateş iyesinin göksel bir kökene sahip olduğu belirtilir. Onu en yüce tanrı Ürüñ Ayıı Toyon‘un oğlu sayanlar olduğu gibi daha ürkütücü bir tanrı olan Ulluu Toyon’la ilişkilendirenler de vardır. Böylece onun göksel ve tanrısal kökeni vurgulanır. Yakut inançlarına göre her ev ocağının kendi ateş iyesi bulunurdu ve ev sahipleri ona her zaman yemeğin en iyi parçasını sunmaya çalışırdı. Yakutların geleneksel şaman kültüründeki ritüellerin büyük kısmı ateş iyesinin tazimiyle ilişkilidir. Ritüellerde ve şaman kültüründe muhatap olarak her zaman ilk sırada ateş iyesi anılır. Folklor metinlerine göre ateş iyesi; kıvılcım ve parıltılı ışık saçan gözleri olan, ak sakallı ve ak saçlı, kısa boylu, tıknaz, beyaz yüzlü, küçük sakallı, büyük kemerli burnu olan ve yüksek sesle gülen büyük ağızlı bir yaşlı adam olarak tasvir edilir. Ateş iyesinin yaşlı adam biçimindeki tasviri, Yakutların ve Batı Buryatların geleneksel şaman kültüründe belirgindir. Buna karşılık diğer akraba Türk-Moğol halklarının kültürlerinde ateş ruhu antropomorfik bir kadın imgesiyle temsil edilir.

Kaynakça:

• Afanasyev, N.V. (2017). Mifologiçeskiy Obraz Duha Ognya V Folklore Yakutov: Tipologiya, Funktsii. Yakutsk.

• Tolkovıy Slovar Yakutskogo Yazıka. (pod redaktsiyey P.A. Sleptsova) Novosibirsk: Nauka, 2004.

• Popov, A.A. (1949). “Materialı po İstorii Religii Yakutov II. Vilyuyskogo Okruga”. Sbornik Muzeya Antropologii i Etnografii, T. XI, s. 255-323.

Lyudmila Yefimova