Abıhayat, dirilik suyu. Hem Türk mitolojisinde hem de diğer mitolojik sistemlerde müşterek motiflerden ve kavramlardan biri de “bengi su”, “mengüsu”, “Abıhayat”, “hayat suyu”, “dirilik suyu”, “aynü’l hayat”, “nehrü’l-hayat”, “âb-ı câvidân”, “âb-ı zinde”, “hayat kaynağı”, “hayat çeşmesi”, bazen de Hızır ve İskender’e atfen “Âb-ı Hızır” veya “Âb-ı İskender” vb. çeşitli isimlerle anılan ve içene ebedi yaşam bahşeden efsanevi sudur. Sümerlerden başlayarak dünyanın birçok halkında dirilik suyu ile ilgili anlatılar var olmuştur. Özellikle Azerbaycan masallarında ve efsanelerinde içen kişiye ölümsüzlük kazandıran Abıhayatın karanlık dünyada olduğu, çok zor ulaşıldığı anlatılmaktadır. Antik dünyanın birçok halkında ölümsüzlük suyu olarak telakki edilen “amrita”, “ambrosiya” ve “soma” adı verilen içki yalnız tanrıların elindedir ve bu içkileri içenler ölmedikleri ve her zaman genç kaldıkları için tanrı statüsüne yükselmişlerdir. Oysa Azerbaycan efsane ve masallarında İskender’le, Süleyman’la ve özellikle de Hızır’la ilişkilendirilen dirilik suyu peygamber, hükümdar ve veli tipleri bağlamında gelişmiştir. Bunun dışında Azerbaycan Türklerinin halk inanışlarına göre bu suyu ilk içenler Hızır ve İlyas peygamberler olmuştur. Bu nedenle halk arasındaki söylentiye göre Hızır ve İlyas ölmeyip ebedi var olan iki kardeş veya iki akrabadır.

Ayrıca mitolojik anlatıların ve efsanelerin dışında, âb-ı hayata İslam kitabı Kur’an’da Musa ve genç bir adam (Hızır) kıssası anlatılırken (el-Kehf 18/60-82) dolaylı olarak temas edilmiştir. Dirilik suyunun sonsuz yaşam aktarışıyla ilgili çok sayıda mitolojik hikâye olsa da bu anlatılar Gılgamış, Oğuz Kağan, İskender Zülkarneyn ve Hızır gibi yalnız birkaç kişinin adıyla bağlantılı düşünülmüştür. Bu anlatılar arasındaki bağlantı araştırıldığında dirilik suyunun veya bitkisinin bir metafor olduğu anlaşılmaktadır. Bazı halkların müşterek inancına göre Abıhayat sadece zulmet ülkesinde bulunur. Ancak bu suyun Kızıl Deniz’in derinliklerinden çıkarılan “galsam otu” ya da “şah-ı galsam” adlı bir bitki olduğu da söylenmektedir. Âb-ı hayât, zulmet diye tanımlanan karanlık ve bilinmeyen bir dünyada gizlidir. Oğuz Kağan dünyayı fethettikten sonra karanlık dünyaya iner ve burada acayip şeylerle karşılaşır; ancak dirilik suyunu elde edemez. Daha sonra bu anlatı İskender üzerine aktarılmış, zulmet yolculuğunda arkadaşı Hızır bu suyu içebilmiştir. Türkçede “bengi su” veya “mengüsu”, evrenin başlangıcı olan suyun başka bir şeklidir. Demiurg Ülgen ilk sudan evreni yarattığı için bu su sonsuz yaşatma, ölümsüzleştirme imgelerini karşılamaktadır. Suyun varlığa yaşam veren gücü, çeşitli inanç dizgelerinde onun, sonsuzluğa kavuşturan ve ölümsüzlük kazandıran güç olduğuna dair görüşlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Azerbaycan mitolojik metinlerinde zulmet dünyasına inen İskender, yolda Hızır’la karşılaşır. Oradaki kara ve ak suyu gördüklerinde İskender bilmeden kara sudan, Hızır ise ak sudan içer. Başka bir varyantta dirilik suyunun yerini İskender’e hüthüt kuşu gösterir. Bulanık ve temiz şeffaf olan bu iki sudan, İskender temiz olanı içer, oysa dirilik suyu bulanık olanmış. Diğer Türk halklarında bu su, ölen kahramanın üzerine döküldüğünde, kahraman hapşırarak ayağa kalkar. Azerbaycan efsanelerinde Süleyman Peygamber de dirilik suyu içip sonsuza kadar yaşamak için Tanrı’ya yalvarır. Tanrı da, tüm hayvanlar buna izin verirse bu işin olacağını söyler. Tüm hayvanlar ve kuşlar buna izin verirken kirpi onun yaşlanıp çirkinleşeceğini, insanların ondan korkacağını söyleyerek izin vermez.

Köroğlu Destanı’nın Azerbaycan varyantında kahraman yıldızların çarpışmasıyla köpüklenen sudan içerek yenilmez güç, şairlik kudreti ve ölmezlik kazanır. Köroğlu efsanelerine göre yılda bir defa belli bir günde Doğudan ve Batıdan doğan iki yıldız tam da Goşabulak (Çifte pınar) denilen bir yerde çarpıştıklarında nehrin suları bir anlığa köpüklenir. Her kim ki bu sudan içer ve bu suda yıkanırsa ölümsüzlük ve güzellik elde etmiş olur.

Kaynakça: Boratav Pertev Naili (2012). Türk Mitolojisi: Oğuzların-Anadolu, Azerbaycan ve Türkmenistan Türklerinin Mitolojisi. (Çev. Ö. Recep). Ankara: Bilgesu; Karakurt Deniz (2011). Türk Söylence Sözlüğü. E-Kitap; Folklor da Bir Tarihdir: Garabağ Folkloru II Kitap. Bakü: Elm ve Tehsil, 2012; Tovuz Folklor Örnekleri I Kitap. Bakü: Elm ve Tehsil, 2012; Azerbaycan Folkloru Antologiyası XVI Cilt. Bakü: Seda, 2008; Köroğlu. Tertib Eden M. H. Tehmastb. Bakü: Azerbaycan SSR Elmler Akademiyası, 1966.

Füzuli Gözalov