Yakut mitolojisinde abaahı kavramı, en geniş anlamıyla kuşatıcı evrenin düalist şekilde algılanmasına dayalı olarak öne çıkmaktadır. Abaahı, “kötü ruhu, kötü ilk ilkeyi, şeytanı, insana zararlı ve düşman olan, ona zarar ya da sıkıntı veren her şeyi; insanın çıkarlarına aykırı olan her şeyi; adetlere aykırı veya anlaşılmaz görülen her türlü olguyu; kötü ruh hâlini” ifade eden, çok sayıdaki kötü varlığın ortak adıdır. Şaman şiirlerinde ve olonho metinlerinde, eski Yakutların ayuı olarak nitelendirdiği kutsalların düşmanları olarak tasavvur ettiği abaahı aymağa huyu anlatılır.
Yakut tasavvurlarına göre abaahılar üç dünyada da (Üst, Orta ve Alt) yaşardı. Eski insanlar zararlı ve iğrenç olan her şeyin abaahılar tarafından yaratıldığına inanırdı. Onlara “yiyici ruhlar” denirdi. Bu kötü varlıklar insanlara çeşitli hastalıklar ve felaketler gönderir, insanların ve hayvanların ruhlarıyla beslenirdi. Yakutlar onları ölümsüz, güçlü ve görünmez sayardı. Yakutların ritüel kültüründe, “değiş tokuş” niteliği taşıyan kanlı kurbanların yalnızca abaahılara sunulması gelenektir. E.K. Pekarskiy, ayuu abaahıta (şamanın kötü yardımcı ruhu), ınalı abaahıta (inekleri yiyen kötü ruh), torboz abaahıta (buzağıları yiyen kötü ruh), onollok hara abaahıta (yol iyesi) gibi adlandırmaları kaydetmiştir. A.E. Kulakovskiy ise dört kategori belirler: Gerçek kadim abaahılar, bütün salgınlar, bütün küçük abaahılar ve olonho metinlerinde anlatılan abaahılar.
Yakut inançlarına göre Üst Dünya’daki abaahıların güney taraftaki başı Uluutuyar Uluu Toyon‘dur. Alt Dünya’nın başı olarak da Arsan Duolay (ya da Aarayı Böğö) ifade edilir. Bu figür en güçlü, en dehşetli ve en korkunç kötü ruh olarak kabul edilir. A.A. Popov ve V.M. İonov’un aktardıklarına göre eski Yakutlar Üst Dünya’daki abaahıları antropomorfik varlıklar olarak düşünmüş, onların çok uzun boylu olduklarına ve güç bakımından Orta ve Alt Dünya’daki soydaşlarından üstün olduklarına inanmıştır. Şaman şiirinde onlar tüt töngül mutugunan (boyu karaçamın tepe ucuna kadar) ifadesiyle betimlenirdi. Orta Dünya’nın abaahıları çirkin biçimde tasavvur edilir. Onlar sık sık kılık değiştirir, boş ve terk edilmiş evlerde, eğri büğrü ağaçlarda, mezarlıklarda, karanlık ormanlarda ortaya çıkardı. En korkunç görünüm ise Alt Dünya’nın abaahılarına atfedilir; onlar en muzır ve en huzursuz varlıklar sayılırdı.
Kaynakça: Tolkovıy Slovar’ Yakutskogo Yazıka (pod redaktsiyey P.A. Sleptsova), Novosibirsk: Nauka, 2004. [Bukva A]; Pekarskiy, E.K. (1958). Slovar’ Yakutskogo Yazıka. T. 1, vip. 1-4. M: Akademiya Nauk SSSR, stolbiki 2-1280. Popov, A.A. (1949). Materialı po Istorii Religii Yakutov Vilyuyskogo Okruga // Sbornik Muzeya Antropologii i Etnografii, T. XI. M.-L.: İzdatel’stvo AN SSSR, S. 255-323.
Lyudmila Yefimova
